De hoornaar in Zoersel
Bestrijding van de Aziatische hoornaar
De Aziatische hoornaar (Vespa velutina) is een exotische wespensoort die sinds mei 2017 in Vlaanderen voorkomt. Hij kwam Europa binnen via een bonsai-kwekerij in Frankrijk in 2004 en heeft zich sindsdien verspreid over Spanje, Portugal, Italië, Duitsland, Groot-Brittannië, Nederland en België.
De soort staat erom bekend honingbijenkasten te kunnen binnendringen, en volledige nesten leeg te roven. In november 2017 stond de teller op 15 waarnemingen in België, waarvan 6 in Vlaanderen. Vanaf 2018 werd de soort in alle provincies waargenomen en breidde sterk uit.
De soort wordt vaak verward met de onschadelijke Europese hoornaar (Vespa crabro).
Aziatische hoornaar
Eigenschappen & kenmerken
Hoe kan je de Aziatische hoornaar herkennen?
Van de Aziatische hoornaar zijn 13 verschillende kleurvormen bekend in Zuid-Oost-Azië. Daarvan is enkel de donkere ondersoort Vespa velutina nigrithorax uit Europa bekend. Bij deze kleurvorm:
- – is het borststuk zwart fluwelig.
- – zijn de poten zwart met opvallende gele uiteinden.
- – is het gezicht oranje-rood.
- – zijn de laatste twee achterlijfssegmenten zijn geel-oranje.
- – werksters zijn tot 25 mm groot, koninginnen worden 30 mm. De Aziatische hoornaar is daarmee iets kleiner dan de Europese hoornaar.
De Europese hoornaar heeft dan weer opvallende rode poten, veel rood aan de kop en op het borststuk en geel op bijna alle achterlijfssegmenten. De Aziatische hoornaar is zeker niet te verwarren met de Aziatische reuzenhoornaar (Vespa mandarinia), die tot nu toe nog niet in Europa werd waargenomen. Deze wordt 45 tot 55 mm lang, heeft een opvallend gele kop en een zwart-geel gestreept achterlijf.
Wat eet de Aziatische hoornaar?
Aziatische hoornaars zijn dagactief en hebben een specifiek voedselpatroon en bijhorende jachtmethode ontwikkeld. In zijn oorspronkelijk leefgebied heeft de soort zich gespecialiseerd in het vangen van honingbijen, maar daarnaast worden ook vliegen, sprinkhanen, vlinders en wespen verschalkt. Tot 60% van de prooien bestaan uit wespen en vliegen. Het aandeel honingbijen stijgt in stedelijke omgeving tot 60%. Bij het jagen op honingbijen vliegt de wesp met gestrekte poten heen en weer voor de bijenkast en wacht op terugkerende bijen die keurig uit de lucht worden geplukt. Dit gedrag wordt ook wel ‘bee-hawking’ genoemd.
In het najaar jagen de kolonies soms in groep, waardoor ze veel honingbijen in een klap kunnen vangen. Ze kunnen ook bijenkasten binnendringen en richten er dan heel wat schade aan. Door dit specifieke gedrag vormen ze een potentiële bedreiging voor honingbijen en de imkerij.
De prooien worden van kop, vleugels en poten ontdaan en worden aan de wespenlarven gevoederd.
Waar leeft de Aziatische hoornaar?
In tegenstelling tot de Europese hoornaar maakt de Aziatische hoornaar vrijhangende nesten. Deze zijn vaak elliptisch van vorm en hebben een diameter van 50 tot 80 cm.
Secundaire (zomer) nesten worden vaak in hoge bomen zoals populieren en zomereiken gehangen. Nesten worden zowel in landelijke als stedelijke omgevingen teruggevonden. Soms gebruikt de soort ook garages, huizen, poorten en loodsen als nestplaats.
Een nest kan meer dan 1000 individuen bevatten en is zo aanzienlijk groter dan dat van de Europese hoornaar.
Hoe plant de Aziatische hoornaar zich voort?
Net als veel andere sociale wespen maakt de Aziatische hoornaar jaarlijkse nesten.
Het nest wordt in het voorjaar gestart door een bevruchte koningin die succesvol overwinterd heeft. De koningin start in haar eentje met de bouw van een primair nest en zal de eerste werksters zelf grootbrengen.
Aan het begin van de zomer wordt een secundair nest gebouwd, dat uitgroeit tot het effectieve nest. Daarna helpen de nieuwe werksters met de verzorging van het broed en het aandragen van voedsel.
In een seizoen kan een nest enkele duizenden werksters voortbrengen. In de nazomer worden ook mannetjes en nieuwe koninginnen geproduceerd. Na de paring sterven de mannetjes. De bevruchte koninginnen gaan op zoek naar een plekje om te overwinteren. Aziatische hoornaars kunnen enkele tientallen tot honderden koninginnen per jaar produceren, wat meteen verklaart waarom deze soort zo succesvol nieuwe gebieden koloniseert.
Hoe krijg je de Aziatische hoornaar te zien?
Aziatische hoornaars zijn actief van april tot november, met een piek in augustus en september.
Bevruchte koninginnen overwinteren alleen of in kleine groepjes in een goed geïsoleerde schuilplaats (bijvoorbeeld onder schors, in de bodem of in plantenpotten).
In tegenstelling tot de Europese hoornaar, is de Aziatische hoornaar enkel overdag actief.
Weetjes over de Aziatische hoornaar
De Aziatische hoornaar heeft niet alleen in Europa voet aan de grond gekregen, maar is intussen ook in Zuid-Korea opgedoken. De Aziatische honingbij (Apis cerana) heeft een afweersysteem tegen aanvallen van de Aziatische hoornaar ontwikkeld. Wanneer een jagende hoornaar het nest nadert, wordt het aantal wachterbijen verdrievoudigd in een poging om de hoornaar te overrompelen. De honingbijen vormen een ‘bijenbal’ rond de hoornaar waardoor de temperatuur zo hoog oploopt dat deze sterft.
In de media werd de afgelopen jaren al veelvuldig foutief verwezen naar het gedrag van de veel grotere en agressievere Aziatische reuzenhoornaar, ook wel bekend als de ‘Killer Hornet’. Deze soort werd voor alle duidelijkheid nog NIET in Europa waargenomen.
Samen bestrijden we de hoornaar!
Volg op onze Facebook pagina de laatste updates, meldingen en inzichten.
Bestrijding
Hoe kan je helpen?
Onderzoek heeft aangetoond dat de meeste wespenvallen weinig selectief zijn en vaak meer honingbijen, vliegen en Europese hoornaars wegvangen dan de Aziatische hoornaar. Verwarring met de Europese hoornaar treedt vaak op, waardoor ook het manueel wegvangen en doden van hoornaars niet aan te raden valt: vaak worden hierbij immers Europese hoornaars gedood. Deze soort is inheems, vangt veel minder honingbijen en is zeer zachtaardig. Europese hoornaars zijn rechtstreekse concurrenten van de Aziatische hoornaar en hun aanwezigheid kan ervoor zorgen dat de Aziatische hoornaar zich moeilijker kan vestigen.
De enige manier om de opmars van de Aziatische hoornaar effectief te vertragen is door de vernietiging van de nesten. De bestrijding laat je best over aan professionelen. Zelf nesten behandelen of verwijderen kan gevaarlijk zijn. De soort kan zeer agressief uit de hoek komen wanneer het nest bedreigd wordt. En uiteraard moet je eerst helemaal zeker zijn dat je wel met een Aziatische hoornaar te maken hebt. Nesten van Europese hoornaars dienen dan weer niet bestreden te worden, aangezien dit zeer zachtaardige dieren zijn die weinig bedreiging vormen voor bijen of mensen.
De Aziatische hoornaar staat sinds augustus 2016 op de lijst van de Europese invasieve exoten. Lidstaten van de EU zijn verplicht om de soort bij waarneming te vernietigen. De website www.waarnemingen.be heeft een speciaal meldpunt om gevallen in kaart te brengen.
Onderzoek heeft aangetoond dat wespenvallen weinig selectief zijn en vaak meer Honingbijen, vliegen en Europese hoornaars wegvangen dan de Aziatische hoornaar. Verwarring met de Europese hoornaar treedt vaak op, waardoor ook het manueel wegvangen en doden van hoornaars niet aan te raden valt. Vaak worden immers Europese hoornaars gedood. Deze soort is inheems, vangt veel minder honingbijen en is zeer zachtaardig. Europese hoornaars zijn rechtstreekse concurrenten van de Aziatische hoornaar en hun aanwezigheid kan ervoor zorgen dat de Aziatische hoornaar zich moeilijker kan vestigen.
De enige manier om de opmars van de Aziatische hoornaar effectief te vertragen is door de vernietiging van de nesten. Om een nest te verwijderen, doe je een beroep op de brandweer. Ga in geen geval zelf aan de slag! De soort reageert zeer agressief op verstoring van het nest! Nesten van Europese hoornaars dienen dan weer niet bestreden te worden, aangezien dit zeer zachtaardige dieren zijn die weinig bedreiging vormen voor bijen of mensen.
In Frankrijk, waar de soort al langer gevestigd is, worden larven van de Aziatische hoornaar door een reeks vogels zoals spechten, gaaien en mezen gegeten.
Hoe kan ik helpen?
Selectieve vallen
Bij de bestrijding van de Aziatische hoornaar wordt vaak gedacht aan het plaatsen van vallen. Dat kan inderdaad helpen, maar alleen als dit op een doordachte en vooral selectieve manier gebeurt.
Het grootste risico van klassieke vallen is de zogenaamde bijvangst: naast de Aziatische hoornaar worden ook tal van andere – vaak nuttige en beschermde – insecten gevangen, zoals honingbijen, wilde bijen, vlinders en zweefvliegen. Dat is uiteraard net wat we willen vermijden.
Daarom is het essentieel om te werken met selectieve vallen.
Deze zijn zo ontworpen dat ze specifiek gericht zijn op de Aziatische hoornaar, bijvoorbeeld door:
- aangepaste invliegopeningen (grootte en vorm)
- gerichte lokstoffen
- constructie die andere insecten de kans geeft om te ontsnappen
Daarnaast speelt ook de plaatsing een cruciale rol. Strategisch geplaatste vallen verhogen de effectiviteit aanzienlijk en beperken onnodige impact op de natuur. Denk hierbij aan:
- locaties waar hoornaars actief foerageren (bv. in de buurt van bijenkasten)
- zonnige plekken langs bosranden of tuinen
- zones waar eerder activiteit werd waargenomen
Belangrijk: willekeurig overal vallen ophangen werkt vaak contraproductief en verhoogt net de kans op bijvangst.
Door bewust te kiezen voor selectieve vallen én deze gericht in te zetten, kunnen we bijdragen aan de bestrijding van de Aziatische hoornaar zonder schade toe te brengen aan andere waardevolle insecten.
Hoe kan ik helpen?
Lokpotten
Bij het opsporen van nesten van de Aziatische hoornaar wordt vaak gebruik gemaakt van voer lokpotten, ook wel wiekpotten genoemd. Beide termen betekenen exact hetzelfde: een potje met lokstof waarmee je hoornaars aantrekt om hun vliegrichting te observeren.
Wat is een lokpot / wiekpot?
Het gaat om een eenvoudig potje (bv. een glazen bokaal) met een zoete vloeistof waarin een wiek (spons, doekje of watten) zit.
Die wiek zorgt ervoor dat de hoornaars rustig kunnen drinken zonder te verdrinken.
Typische lokstoffen zijn:
- suikerwater
- siroop of limonade
- bier met suiker
Belangrijk: het doel is observeren, niet vangen.
Hoe gebruik je ze?
- Plaats de pot op een plek waar je hoornaars hebt gezien
- Wacht tot ze komen drinken
- Observeer vervolgens hun vliegrichting wanneer ze vertrekken
- Herhaal dit op meerdere locaties om het zoekgebied te verkleinen
Door verschillende potten te gebruiken, kan je via kruispeiling (triangulatie) vrij nauwkeurig bepalen waar het nest zich bevindt.
Waar plaats je ze best?
- In de buurt van bijenkasten of voedselbronnen
- Op zonnige, windluwe plekken
- Op ooghoogte, zodat observatie makkelijk is
Ze zijn bedoeld om hoornaars tijdelijk aan te trekken en te volgen, niet om ze te doden.
Hoe kan ik helpen?
Nesten lokaliseren
- Probeer hun vliegrichting te volgen
- Hou er rekening mee dat ze tot 2 km van hun nest kunnen foerageren
- Lente: kleine embryonesten (pingpongbal) op beschutte plaatsen zoals tuinhuizen, onder afdaken of in hagen
- Zomer: groeiende primaire nesten, vaak nog relatief laag
- Najaar: grote nesten (tot 1 meter) hoog in boomtoppen of gebouwen
- Hang een potje met zoete lokstof op in de buurt
- Observeer hoornaars die komen drinken
- Meet de vliegtijd: ± 1 minuut = ongeveer 100 meter afstand
- Door meerdere potten te gebruiken kan je via triangulatie het nestgebied bepalen
- Overdag, bij voorkeur op zonnige dagen
- Vooral vanaf de middag zijn ze het actiefst
- Niet bij regen of koud weer
- Informeer buren of andere imkers
- Werk in kleine groepjes
- Hoe meer ogen, hoe groter de kans op succes
- Hou voldoende afstand (min. 5 meter)
- Maak indien mogelijk een foto
- Meld het via VespaWatch
Hoe kan ik helpen?
Nesten melden
Vespawatch
Surf naar https://www.vespawatch.be/ en vul het formulier in.
Gemeente of brandweer
Bevindt het nest zich op een drukbezochte plek (school, sportterrein, woonwijk)? Bel dan je lokale brandweer of gemeentedienst milieu/natuur – zij werken samen met gespecialiseerde verdelgers. Vermeld altijd de grootte van het nest, de hoogte/locatie (boom, gevel, dakoversteek …) en of er al steken vielen. Natuurpunt volgt via het invoerportaal www.waarnemingen.be de opmars van de Aziatische hoornaar op. Jij kan hierbij helpen door jouw meldingen door te geven via deze website.
Op 14 juli 2016 werd de eerste lijst van voor de Europese Unie zorgwekkende invasieve exoten gepubliceerd. Op deze lijst werd de Aziatische hoornaar opgenomen. Dit betekent o.a. dat voor deze (onder)soort een totaalverbod geldt op bezit, handel, transport, teelt en vrijstelling in de natuur.
